ΝΕΑ
Σχολικός εκφοβισμός, συναισθηματική ασφάλεια και ο ουσιαστικός ρόλος της εκπαίδευσης.
Γράφει η Δέσποινα Γριβάκη
Εκπαιδευτικός – Διευθύντρια Σπουδών του Κέντρου Ξένων Γλωσσών Δ. Γριβάκη
Υπάρχουν παιδιά που μπαίνουν στην τάξη γελώντας, μιλώντας δυνατά, διεκδικώντας την προσοχή και τη συμμετοχή τους. Υπάρχουν όμως και εκείνα που κάθονται αθόρυβα στο θρανίο τους, αποφεύγουν τα βλέμματα, δεν σηκώνουν ποτέ το χέρι τους και προτιμούν να περάσει ολόκληρο το μάθημα χωρίς να ακουστεί η φωνή τους.
Και εμείς, οι εκπαιδευτικοί, πολλές φορές τα χαρακτηρίζουμε απλώς «ντροπαλά», «ήσυχα» ή «εσωστρεφή».
Αναρωτηθήκαμε, όμως, ποτέ τι μπορεί να κρύβεται πίσω από αυτή τη σιωπή;
Μήπως το παιδί δεν σωπαίνει επειδή δεν έχει τίποτα να πει, αλλά επειδή φοβάται τι θα συμβεί αν μιλήσει;
Στα περισσότερα από είκοσι χρόνια της εκπαιδευτικής μου διαδρομής, έχω καταλήξει σε μια βαθιά πεποίθηση: η σιωπή ενός παιδιού αξίζει την ίδια προσοχή με τη φωνή του.
Γιατί δεν είναι όλα τα παιδιά που δυσκολεύονται εκείνα που φωνάζουν, αντιδρούν ή δημιουργούν προβλήματα. Μερικές φορές, εκείνα που χρειάζονται περισσότερο την προσοχή μας είναι ακριβώς εκείνα που προσπαθούν να μη γίνουν αντιληπτά.
Ο σχολικός εκφοβισμός δεν κάνει πάντα θόρυβο
Όταν ακούμε τη λέξη «bullying», συνήθως φανταζόμαστε έντονες συγκρούσεις, προσβολές, απειλές ή σωματική βία.
Όμως ο σχολικός εκφοβισμός μπορεί να έχει και μια πολύ πιο αθόρυβη μορφή.
Μπορεί να είναι ένα ειρωνικό βλέμμα κάθε φορά που ένα παιδί προσπαθεί να απαντήσει. Ένα γέλιο όταν προφέρει λανθασμένα μια λέξη. Ένας ψίθυρος ανάμεσα σε δύο συμμαθητές. Ένας συστηματικός αποκλεισμός από τις ομαδικές δραστηριότητες.
Μπορεί να είναι η επαναλαμβανόμενη αίσθηση ότι δεν ανήκει πουθενά.
Δεν αποτελεί, βέβαια, κάθε πείραγμα ή κάθε διαφωνία σχολικό εκφοβισμό. Όταν όμως η ταπείνωση, ο αποκλεισμός ή η επιθετική συμπεριφορά επαναλαμβάνονται μέσα σε μια σχέση ανισορροπίας δύναμης, οι συνέπειες για ένα παιδί μπορεί να είναι βαθιές.
Και τότε συμβαίνει κάτι ιδιαίτερα ανησυχητικό.
Το παιδί αρχίζει να περιορίζει τον εαυτό του.
Δεν σηκώνει το χέρι του, ακόμη κι όταν γνωρίζει την απάντηση. Δεν εκφράζει την άποψή του. Δεν ζητά βοήθεια. Δεν δοκιμάζει κάτι καινούργιο.
Όχι επειδή δεν μπορεί.
Αλλά επειδή έχει αρχίσει να πιστεύει ότι είναι ασφαλέστερο να παραμένει αόρατο.
Όταν ο φόβος του λάθους γίνεται φόβος της έκθεσης
Στη διδασκαλία των ξένων γλωσσών, αυτό το φαινόμενο αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Η εκμάθηση μιας γλώσσας απαιτεί θάρρος.
Απαιτεί να μιλήσεις χωρίς να γνωρίζεις όλες τις λέξεις. Να κάνεις λάθη στη γραμματική. Να προφέρεις άγνωστους ήχους. Να εκτεθείς μπροστά στους άλλους.
Το λάθος είναι αναπόσπαστο μέρος της μάθησης.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν ένα παιδί αισθάνεται ότι κάθε λάθος του μπορεί να προκαλέσει γέλια;
Τότε η γλώσσα παύει να αποτελεί μέσο επικοινωνίας και μετατρέπεται σε πηγή άγχους.
Το παιδί μπορεί να γνωρίζει την απάντηση, αλλά να επιλέγει τη σιωπή. Μπορεί να έχει μελετήσει, αλλά να αδυνατεί να συμμετάσχει. Μπορεί να διαθέτει εξαιρετικές δυνατότητες, αλλά να μην τολμά να τις αποκαλύψει.
Και εδώ βρίσκεται μια από τις μεγαλύτερες ευθύνες μας ως εκπαιδευτικών.
«Πριν ζητήσουμε από ένα παιδί να σηκώσει το χέρι του και να μιλήσει, οφείλουμε να έχουμε δημιουργήσει μια τάξη στην οποία δεν φοβάται ότι θα το κοροϊδέψουν.»
Γιατί κανένα παιδί δεν μπορεί να αξιοποιήσει πλήρως τις μαθησιακές του δυνατότητες όταν αισθάνεται ότι απειλείται η αξιοπρέπειά του.
Ο εκπαιδευτικός πρέπει να βλέπει πέρα από την επίδοση
Πιστεύω βαθιά ότι η δουλειά μας δεν εξαντλείται στη μετάδοση γνώσεων, στην ολοκλήρωση της ύλης ή στην προετοιμασία για εξετάσεις.
Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να παρατηρεί.
Να αντιλαμβάνεται πότε ένα παιδί που συμμετείχε ξαφνικά αποσύρεται. Πότε αποφεύγει συγκεκριμένους συμμαθητές. Πότε δείχνει υπερβολικό φόβο απέναντι στο λάθος. Πότε αλλάζει η διάθεσή του χωρίς προφανή λόγο.
Αυτές οι συμπεριφορές δεν αποδεικνύουν από μόνες τους ότι ένα παιδί βιώνει εκφοβισμό. Είναι όμως ενδείξεις που αξίζουν τη διακριτική μας προσοχή.
Χρειάζεται να ακούμε ακόμη και όσα δεν λέγονται.
Να προσεγγίζουμε το παιδί χωρίς να το εκθέτουμε. Να του δίνουμε χώρο και χρόνο. Να συνεργαζόμαστε με την οικογένεια και, όπου χρειάζεται, με τους κατάλληλους ειδικούς.
Κυρίως, όμως, χρειάζεται να δημιουργούμε καθημερινά ένα περιβάλλον στο οποίο ο σεβασμός δεν αποτελεί απλώς έναν κανόνα αναρτημένο στον τοίχο.
Αποτελεί τρόπο ζωής.
Μια τάξη όπου κανείς δεν γελά εις βάρος του άλλου.
Όπου η διαφορετικότητα δεν προκαλεί απομόνωση.
Όπου το λάθος αντιμετωπίζεται ως ευκαιρία μάθησης.
Όπου κάθε παιδί αισθάνεται ότι η παρουσία του έχει αξία.
Δεν αρκεί να προστατεύουμε το παιδί που δέχεται εκφοβισμό. Πρέπει να εκπαιδεύουμε και εκείνο που παρακολουθεί.
Υπάρχει μια διάσταση του σχολικού εκφοβισμού στην οποία θεωρώ ότι οφείλουμε να δώσουμε ακόμη μεγαλύτερη προσοχή.
Ο ρόλος των παιδιών που βρίσκονται γύρω από ένα περιστατικό.
Εκείνων που βλέπουν, ακούν, αντιλαμβάνονται, αλλά δεν παρεμβαίνουν.
Πολλές φορές δεν αδιαφορούν. Φοβούνται.
Φοβούνται μήπως γίνουν τα επόμενα θύματα. Μήπως χάσουν την αποδοχή της παρέας. Μήπως βρεθούν και τα ίδια στο περιθώριο.
Γι' αυτό η πρόληψη δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην αντιμετώπιση του παιδιού που εκφοβίζει και στην υποστήριξη εκείνου που δέχεται τον εκφοβισμό.
Πρέπει να αφορά ολόκληρη τη σχολική κοινότητα.
Να διδάσκουμε στα παιδιά ότι η ενσυναίσθηση είναι δύναμη. Ότι η καλοσύνη δεν είναι αδυναμία. Ότι το να ζητήσεις βοήθεια για έναν συμμαθητή σου δεν είναι προδοσία.
Και, κυρίως, ότι δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσουν μόνα τους μια δύσκολη κατάσταση. Μπορούν να σταθούν δίπλα σε ένα παιδί, να μην ενισχύσουν τον χλευασμό και να απευθυνθούν σε έναν ενήλικα που εμπιστεύονται.
Γιατί μια σχολική κοινότητα αλλάζει πραγματικά όταν τα παιδιά μαθαίνουν όχι μόνο να μην πληγώνουν, αλλά και να μη μένουν αμέτοχα μπροστά στον πόνο του άλλου.
Η συναισθηματική ασφάλεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση μάθησης.
Συχνά μιλάμε για καινοτόμες εκπαιδευτικές μεθόδους, ψηφιακά εργαλεία, τεχνητή νοημοσύνη, εξετάσεις και πιστοποιήσεις.
Όλα έχουν τη θέση και τη σημασία τους.
Όμως, μέσα σε αυτή τη διαρκή αναζήτηση της εκπαιδευτικής εξέλιξης, δεν πρέπει να ξεχνάμε κάτι θεμελιώδες.
Πίσω από κάθε μαθητή υπάρχει ένας άνθρωπος που διαμορφώνει την προσωπικότητά του.
Ένας άνθρωπος που χρειάζεται να αισθάνεται αποδεκτός.
Που έχει ανάγκη να τον ενθαρρύνουν, να τον ακούσουν, να τον σεβαστούν.
Που πρέπει να μάθει ότι η αξία του δεν εξαρτάται από έναν βαθμό, από μια σωστή απάντηση ή από την αποδοχή των συμμαθητών του.
Η πραγματική εκπαιδευτική πρόοδος δεν μετριέται μόνο με όσα γνωρίζει ένα παιδί.
Μετριέται και με το πόσο ελεύθερο αισθάνεται να είναι ο εαυτός του.
Μια σκέψη προς τους γονείς και τους συναδέλφους εκπαιδευτικούς
Ας παρατηρούμε περισσότερο.
Ας μη θεωρούμε πάντοτε τη σιωπή ένδειξη ηρεμίας.
Ας μη συγχέουμε την υπακοή με τη συναισθηματική ευημερία.
Ας ρωτάμε τα παιδιά όχι μόνο «Τι βαθμό πήρες σήμερα;», αλλά και «Πώς αισθάνθηκες μέσα στην τάξη;».
«Υπήρξε κάποια στιγμή που ένιωσες άβολα;»
«Υπήρξε κάποιος που σε έκανε να αισθανθείς όμορφα;»
«Αν κάτι σε στενοχωρήσει, ξέρεις σε ποιον μπορείς να μιλήσεις;»
Μερικές φορές, μια τέτοια ερώτηση μπορεί να ανοίξει έναν δρόμο επικοινωνίας που το παιδί δεν ήξερε πώς να ξεκινήσει μόνο του.
Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα που μπορούμε να του προσφέρουμε.
Ότι δεν χρειάζεται να είναι πάντα δυνατό.
Ότι δεν χρειάζεται να τα καταφέρνει πάντα μόνο του.
Ότι η φωνή του έχει σημασία, ακόμη κι όταν τρέμει.
Η εκπαίδευση που οραματίζομαι
Ως εκπαιδευτικός και ως άνθρωπος που έχει αφιερώσει περισσότερες από δύο δεκαετίες στη διδασκαλία, πιστεύω ότι η μεγαλύτερη επιτυχία μας δεν είναι μόνο οι υψηλές βαθμολογίες και τα πτυχία των μαθητών μας.
Είναι να βλέπουμε ένα παιδί που κάποτε φοβόταν να μιλήσει να σηκώνει το χέρι του με αυτοπεποίθηση.
Ένα παιδί που αισθανόταν διαφορετικό να ανακαλύπτει ότι ανήκει.
Ένα παιδί που κάποτε παρακολουθούσε σιωπηλό μια αδικία να βρίσκει το θάρρος να ζητήσει βοήθεια και να σταθεί δίπλα σε κάποιον που τη χρειάζεται.
Αυτός είναι ο βαθύτερος σκοπός της παιδείας.
Να καλλιεργεί όχι μόνο τη γνώση, αλλά και τον χαρακτήρα. Όχι μόνο την επικοινωνία, αλλά και την ενσυναίσθηση. Όχι μόνο την προσωπική επιτυχία, αλλά και την κοινωνική ευθύνη.
Για μένα, η εκπαίδευση δεν έχει πετύχει πραγματικά όταν ένα παιδί μαθαίνει μόνο να μιλά μια ξένη γλώσσα. Έχει πετύχει όταν αποκτά και τη δύναμη να υπερασπίζεται τον εαυτό του και τους άλλους.
Γιατί τελικά, το σημαντικότερο δεν είναι πόσες γλώσσες θα μάθει ένα παιδί να μιλά.
Είναι να μη φοβηθεί ποτέ να χρησιμοποιήσει τη δική του φωνή.
Δέσποινα Γριβάκη
Εκπαιδευτικός – Διευθύντρια Σπουδών
Κέντρο Ξένων Γλωσσών Δ. Γριβάκη
Ηράκλειο Κρήτης
“The Child Who Remains Silent in the Classroom Often Has the Most to Tell Us”
School Bullying, Emotional Safety and the Essential Role of Education
By Despoina Grivaki
Educator – Director of Studies at D. Grivaki Language Centre
There are children who enter the classroom laughing, speaking loudly, seeking attention and eagerly participating in activities. Yet there are also those who sit quietly at their desks, avoid eye contact, never raise their hands and prefer to go through an entire lesson without their voices being heard.
And we, as educators, often simply describe them as “shy”, “quiet” or “introverted”.
But have we ever stopped to wonder what might lie behind that silence?
What if a child remains silent not because they have nothing to say, but because they are afraid of what might happen if they speak?
Throughout my more than twenty years in education, I have come to hold one profound belief: a child's silence deserves just as much attention as their voice.
Because children who struggle are not always the ones who shout, react or cause disruption. Sometimes, those who need our attention the most are precisely those who try their hardest to go unnoticed.
School Bullying Does Not Always Make Noise
When we hear the word “bullying”, we usually imagine intense confrontations, insults, threats or physical violence.
However, school bullying can also take a much quieter form.
It may be a sarcastic glance every time a child attempts to answer a question. Laughter when they mispronounce a word. A whisper exchanged between two classmates. Deliberate and repeated exclusion from group activities.
It may be the persistent feeling of not belonging anywhere.
Of course, not every teasing remark or disagreement constitutes bullying. However, when humiliation, exclusion or aggressive behaviour is repeated within a relationship characterised by an imbalance of power, the consequences for a child can be profound.
And then something particularly worrying begins to happen.
The child starts limiting themselves.
They stop raising their hand, even when they know the answer. They no longer express their opinions. They hesitate to ask for help. They avoid trying anything new.
Not because they are incapable.
But because they have begun to believe that remaining invisible is safer.
When the Fear of Making Mistakes Becomes the Fear of Being Exposed
In foreign language education, this phenomenon takes on particular significance.
Learning a language requires courage.
It requires speaking without knowing every word. Making grammatical mistakes. Pronouncing unfamiliar sounds. Allowing yourself to be vulnerable in front of others.
Making mistakes is an inseparable part of learning.
But what happens when a child feels that every mistake might provoke laughter?
Language then ceases to be a means of communication and becomes a source of anxiety.
A child may know the answer but choose silence. They may have studied thoroughly but find themselves unable to participate. They may possess remarkable abilities but lack the courage to reveal them.
And this is where one of our greatest responsibilities as educators lies.
“Before asking a child to raise their hand and speak, we have a responsibility to create a classroom in which they are not afraid of being laughed at.”
Because no child can fully develop their learning potential when they feel that their dignity is under threat.
Educators Must Look Beyond Academic Performance
I firmly believe that our work does not end with imparting knowledge, completing the syllabus or preparing students for examinations.
An educator must observe.
We must notice when a child who once participated actively suddenly withdraws. When they begin avoiding certain classmates. When they display an excessive fear of making mistakes. When their mood changes for no apparent reason.
These behaviours do not, by themselves, prove that a child is experiencing bullying. They are, however, signs that deserve our careful and discreet attention.
We need to listen even to what remains unspoken.
We must approach children without exposing or embarrassing them. Give them space and time. Work closely with their families and, whenever necessary, with appropriate professionals.
Above all, however, we must create an environment in which respect is not merely a rule displayed on the classroom wall.
It is a way of life.
A classroom where no one laughs at someone else's expense.
Where differences do not lead to isolation.
Where mistakes are treated as opportunities for learning.
Where every child feels that their presence matters.
It Is Not Enough to Protect the Child Who Is Bullied. We Must Also Educate Those Who Witness It.
There is another aspect of school bullying that I believe deserves even greater attention.
The role of the children who witness an incident.
Those who see, hear and understand what is happening but do not intervene.
Often, it is not because they do not care. It is because they are afraid.
Afraid of becoming the next target. Afraid of losing their friends' acceptance. Afraid of finding themselves excluded.
This is why prevention cannot focus solely on addressing the behaviour of the child who bullies and supporting the child who is being bullied.
It must involve the entire school community.
We need to teach children that empathy is a strength. That kindness is not weakness. That asking for help on behalf of a classmate is not an act of betrayal.
And, most importantly, that they do not have to face a difficult situation alone. They can stand beside another child, refuse to encourage ridicule and turn to an adult they trust.
Because a school community truly changes when children learn not only to avoid hurting others, but also to refuse to remain indifferent to someone else's suffering.
Emotional Safety Is Not a Luxury. It Is a Prerequisite for Learning.
We often talk about innovative teaching methods, digital tools, artificial intelligence, examinations and qualifications.
All of these have their place and importance.
Yet, in our constant pursuit of educational progress, we must never forget something fundamental.
Behind every student is a human being whose personality is still developing.
A human being who needs to feel accepted.
Who needs encouragement, understanding and respect.
Who must learn that their worth does not depend on a grade, a correct answer or the approval of their classmates.
True educational progress is not measured solely by what a child knows.
It is also measured by how free they feel to be themselves.
A Thought for Parents and Fellow Educators
Let us observe more carefully.
Let us not always interpret silence as a sign of calmness.
Let us not confuse obedience with emotional well-being.
Let us ask children not only, “What grade did you get today?” but also, “How did you feel in class today?”
“Was there a moment when you felt uncomfortable?”
“Did someone make you feel good about yourself?”
“If something upsets you, do you know who you can talk to?”
Sometimes, a question like this can open a door to communication that a child did not know how to open on their own.
And perhaps this is one of the most important lessons we can offer them.
That they do not always have to be strong.
That they do not always have to manage everything on their own.
That their voice matters, even when it trembles.
The Education I Envision
As an educator and as someone who has dedicated more than two decades to teaching, I believe that our greatest achievement is not simply our students' high grades and examination certificates.
It is seeing a child who was once afraid to speak raise their hand with confidence.
A child who once felt different discover that they belong.
A child who once silently witnessed an injustice find the courage to seek help and stand beside someone who needs it.
This is the deeper purpose of education.
To cultivate not only knowledge, but also character. Not only communication, but also empathy. Not only personal achievement, but also social responsibility.
For me, education has not truly succeeded when a child simply learns to speak a foreign language. It succeeds when that child also develops the strength to stand up for themselves and for others.
Because, ultimately, what matters most is not how many languages a child learns to speak.
It is that they never become afraid to use their own voice.
Despoina Grivaki
Educator – Director of Studies
D. Grivaki Language Centre
Heraklion, Crete, Greece